اشاعره داشتند كميت خودشان هم در توحيد صفاتى لنگ بود ؛ زيرا اگر چه معتزله به صفات مغاير با ذات قائل نبودند ، اما از عهدهء اثبات عينيّت صفات با ذات نيز برنيامدند . آنها مسألهء « نيابت » ذات از صفات را طرح كردند كه نقطهء ضعف بزرگى در مكتب معتزله است . اشاعره نقاط ضعف ديگرى داشتند . گذشته از اينكه مكتب اشعرى نتوانست مسائل : عدل ، عقل ، اختيار ، حكمت را توجيه كند ، در مسألهء توحيد كه حساسيت زيادى نسبت به آن نشان مىداد نيز سخت درماندگى پيدا كرد . اشاعره مجبور شدند كه به بهانهء توحيد افعالى ، نظام ذاتى سببى و مسبّبى را انكار كنند و هر چيز را مستقيما و بلاواسطه و بدون دخالت هيچ شرط و واسطه‌اى منبعث از ارادهء خداوند بدانند . اهل فن مىدانند كه چنين عقيده‌اى بر ضد بساطت و علوّ و شموخ ذات مقدّس الهى است . هر دو مكتب ، خود را ميان عدل و توحيد افعالى مردّد ديدند . معتزله توحيد افعالى را به خيال خود فداى عدل كردند ، و اشاعره به گمان خود عدل را فداى توحيد افعالى نمودند . اما در حقيقت نه معتزله توانستند عدل را به شكل صحيحى توجيه كنند و نه اشاعره به عمق توحيد افعالى رسيدند . اگر چه مسائل مورد اختلاف اشاعره و معتزله زياد است ، ولى عمده ، دو مسأله است : توحيد ، عدل . بحثهاى كلامى چنان كه در پيش ديديم ، از مسائل مربوط به عدل آغاز شد و سپس دامنه‌اش به مسائل مربوط به توحيد كشيده شد . توحيد مراتبى دارد : توحيد ذات ، توحيد صفات ، توحيد افعال ، توحيد در عبادت . در توحيد ذات ، يعنى يگانگى ذات مقدّس در مرتبه ذات و اينكه مثل و مانند ندارد : لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ( 1 ) هيچ چيز در مرتبهء ذات او نيست ، همه چيز مخلوق و محتاج اوست و او خالق كل و غنّى بالذات است ، ميان مسلمين اختلافى نيست . در توحيد صفات ، اختلاف شد ، اشاعره منكر توحيد و طرفدار تكثير شدند ؛ و در توحيد افعالى كار برعكس شد ، اشاعره به توحيد گرائيدند و معتزله به تكثير . دربارهء توحيد در عبادت نيز ميان مسلمين كوچك‌ترين اختلافى نشد ، يعنى احدى قائل به تكثير نگرديد . بعضى از علماء اسلامى و در رأس همهء آنها « ابن تيميّه » شامى حنبلى معتقد شد كه بسيارى از عقائد و اعمال جارى مسلمين با توحيد در عبادت منافى است ، مانند اعتقاد به شفاعت و يا حاجت خواستن و توسّل به اولياء . اين افكار بعدها منجر به پيدايش مذهبى به نام « مذهب وهابيّه » گرديد .

--> ( 1 ) . شورى / 11